Stutt er síðan íbúar Hafnarfjarðar greiddu atkvæði um framtíð álversins í Straumsvík. Það er kaldhæðið að þetta álver, sem Svisslendingar byggðu, skyldi verða fórnarlamb fyrirbæris sem Svisslendingar eru sérfræðingar í. Hvergi í heiminum eru almennar atkvæðagreiðslur algengari. Jafnt Evrópska efnahagssvæðið og liturinn á einstökum skólahúsum getur þar orðið almenningi að bráð. Reynslan sýnir að líkt og í Hafnarfirði eru allar líkur á að niðurstaðan verði NEI þegar ákvarðanir eru bornar undir almenning.

„Draumastarf mitt er að vera samgönguráðherra á Íslandi,“ sagði Moritz Lauenberger, samgönguráðherra Sviss, á fundi með Halldóri Ásgrímssyni, þá utanríkisráðherra, fyrir 10 árum.

  Sjávarútvegsráðherrann fyrrverandi greip boltann á lofti og botnaði: „Þá vil ég í staðinn verða sjávarútvegsráðherra Sviss.“

   Hallldór gerði sér grein fyrir að í landi þar sem hafið er í minnst 200 km fjarlægð hlyti starf sjávarútvegsráðherra að vera rólegt … og í raun og veru ekki til.

   Moritz Lauenberger samgönguráðherra vildi aftur á móti losna við sinn helsta höfuðverk, járnbrautarlestir, með því að skiptast á embætti við íslenskan embættisbróður.

   Járnbrautarsamgöngur eru höfuðverkur í Sviss af tveimur orsökum. Ríkisjárnbrautirnar eru stærsta ríkisfyrirtækið og járnbrautirnar þurfa eðli sínu samkvæmt að fara um landið allt. Það er ekki aðeins flókið vegna fjallgarðanna í Sviss heldur einnig vegna stjórnskipunar landsins, sem er ekki síður torfær. Ekkert sem nær til landsins alls er einfalt á þeim bæ.

ÞINGMENN KVARTA UNDAN EINRÆÐI ÞEGNANNA

Því líta íbúar eins dreifstýrðasta lands í heimi, Sviss, oft öfundaraugum til nágranna sinna, Frakka, sem búa í miðstýrðasta landi Evrópu. Með fáeinum pennastrikum getur yfirvaldið í París ákveðið að leggja hraðlestalínur um landið allt með þeim árangri að Frakkar búa nú við hraðskreiðasta lestakerfi í heimi með vögnum sem komast tæknilega á yfir 500 kílómetra hraða á klukkustund.

   Í Sviss væri slíkt óhugsandi. Jafnvel þótt stjórn og þing gæfi því grænt ljós hvílir svo mikið vald bæði hjá þegnunum sjálfum og einstökum ríkjum í þessu ríkjasamstarfi að málið yrði bremsað til eilífðar á einhverju stigi. Ekki skrýtið að þingmennirnir í Sviss kvarti undan einræði, einræði þegnanna, sem gerir þeim erfitt, ef ekki ómögulegt, að koma byltingarkenndum og framsæknum áætlunum, sem snerta framtíð landsins alls, í gegnum kerfið.

ÞINGMENN VILJA EKKI BREYTINGAR

Margir svissneskir þingmenn segja að stærsti vandinn við að stjórna landi, þar sem þegninn sjálfur hefur lokaorðið í þjóðaratkvæðagreiðslu, sé að einstaklingar sjái ekki stóru myndina. Eftir að svissneska stjórnin hafði puðað við að koma saman Evrópska efnahagssvæðinu, ásamt Íslendingum, Norðmönnum og Liechtensteinum, felldi þjóðin samninginn í sögulegri atkvæðagreiðslu fyrir 15 árum. Svisslendingar höfðu áhyggjur af að framselja hluta af valdi sínu til Brussel án þess að hafa fulla aðild að ákvörðunarferlinu. Íslendingar settu það ekki fyrir sig, eða voru að minnsta kosti ekki spurðir að því. Reynslan sýnir að þegnarnir vilja ekki breytingar og í Sviss fella þeir því allt að 9 af hverjum 10 tillögum sem fyrir þá eru lagðar. Það er kaldhæðið að stærsta fjárfesting Svisslendinga á Íslandi, álverið í Straumsvík, hafi einmitt rekið sig á þennan vegg. Þegar Hafnfirðingar felldu stækkun þess hitti svissneski atkvæðaskrattinn í raun ömmu sína.

ATKVÆÐAGLEÐIN NÆR LANGT ÚT FYRIR RAMMANN

Ef Ísland telst hreinræktaðasta land Evrópu er Sviss sennilega það blandaðasta. Í ríkjabandalagi með mislita hjörð, sem getur ekki einu sinni talað saman á einni tungu, eru forsendur því vitanlega allt aðrar en uppi við heimskautssbaug og hugsanlega er ekki hægt að stýra Sviss öðruvísi en að hafa mest af valdinu hjá þegnunum sjálfum og kantónunum sem þeir búa í. Að minnsta kosti hefur það haldið landinu saman í friði og spekt í 700 ár og séð því fyrir mikilli velmegun. Samkvæmt stjórnskipun landsins verður að bera allar ákvarðanir sem varða stjórnskipun landsins og stjórnarská undir þjóðaratkvæði en atkvæðagleðin nær langt út fyrir þann ramma því ef 1,5 prósent af kjósendum krefjast þess með undirskriftasöfnun geta Svisslendingar fengið hvaða nýjan lagabókstaf sem er borinn undir þjóðina. Og með undirskrift sinni geta tæp 3 prósent kjósenda hreinlega samið ný lög og fengið þau borin á bindandi hátt undir þjóðina alla. Í mikilvægari málum, sem snerta þjóðina alla, þarf tvöfaldan meirihluta. Lagabreytingin þarf að hljóta samþykki meirihluta kjósenda á landsvísu og eins í meirihluta kantóna.

ÞINGMENNSKA EKKI FLOKKUÐ SEM ATVINNA

Ef sjö milljóna manna þjóð kemst af með sjö ráðherra þar sem 300 þúsund sálir þurfa 12 á það að hluta sínar skýringar í þeirri staðreynd að sumir málaflokkar, eins og menntamál, liggja alfarið hjá kantónunum og því er til dæmis embætti menntamálaráðherra ekki til í Sviss frekar en embætti sjávarútvegsráðherra. Þetta skýrir líka hugsanlega hvers vegna það er ekki talin atvinna að vera þingmaður á bandalagsþinginu í Sviss sem kemur saman 4 sinnum á ári í samtals 3 mánuði. Það væri þingmönnum að vísu ólíkt ef þeir pössuðu ekki upp á þingfararlaunin sín en þótt 246 þingmenn í Sviss fái 5 milljónir á mann á ári í kostnað og þóknun er svissneska þingið það ódýrasta í OECD, hlutfallslega séð.

HUGTAKIÐ LÝÐSKRUMARI KOMST INN Í MÁLIÐ

Til að spara enn frekar er forsetaembættið í Sviss, sem felst einkum í að klippa í sundur rauða borða, aukavinna ráðherranna sem skipta því á milli sín eitt ár í senn. Ef Svisslendingur er spurður getur hann því sjaldnast svarað því hver sé forseti landsins. Það kemur líka til af því að lengi vel litu þingmenn landsins á það sem hlutverk sitt að stýra landinu fremur en að fylla síður dagblaðanna. Í kosningunum um evrópska efnahagskerfið breyttist þetta þó með sigri hægrisinnaða þingmannsins Christophs Blochers. Hugtakið lýðskrumari varð til í Sviss í fyrsta sinn og hreiðraði það vel um sig að Blocher er nú dómsmálaráðherra landsins. Val hans í ríkisstjórnina olli svo miklum titringi í Sviss að það hrikti undir stoðum nýsköpunarstjórnar allra flokka sem setið hefur óslitið í Sviss í 48 ár. Henni tókst þó að halda velli með smávegis stólabreytingum.

ATKVÆÐASEÐLARNIR HEIMSENDIR

Skortur á spennu kann að skýra hvers vegna þjóð, sem kallar sig þá lýðræðissinnuðustu í heimi, er latari en flestar aðrar við að kjósa. Fjórum sinnum á ári að minnsta kosti  er atkvæðisbært fólk kallaði að kjörkössunum en að meðaltali mætir aðeins helmingur þess. Þó er allt gert til að auka kosningaþátttöku. Atkvæðaseðlar, sem ekki þarf að gera annað við en að krossa á og setja í póst ef menn eru uppteknir við annað á kjördag, eru sendir inn á hvert heimili ásamt þykkum upplýsingabæklingum um hvað málið snýst, bæði með og á móti. En þegar kjósa á um fósturfrumur í lífefnarannsóknum kallar það á meiri fyrirhöfn en margir vilja leggja á sig til að skilja út á hvað málið gengur.

NENNA EKKI Á KJÖRSTAÐ

En þótt ekki þurfi háskólagráðu til að velja lit á nýja skólahúsið eða ákveða hvar hundar mega ganga lausir er ekki þar með sagt að biðröðin við kjörkassana lengist þegar dægurmálin í þorpinu eru borin undir atkvæði. Margir telja sunnudögunum sínum betur í annað varið en að ákveða hvort til dæmis íslenskur leikari eigi að fá svissneskan ríkisborgararétt. Svissneska lýðræðið fórnaði Jóni heitnum Laxdal þegar íbúar í þorpinu hans, Kaiserstuhl, greiddu atkvæði um hvort hann ætti að fá rauða svissneska vegabréfið. Mörg bæjarfélög í Sviss hafa þann háttinn á að bera það undir almenn atkvæði hvaða nýbúar eigi að fá að gerast svissneskir borgarar. Reynslan sannar að framandi nöfn, einkum frá Afríku og Austur-Evrópu, eiga þar minni von en aðrir og að íslenskir leikarar, sem búa við einkennilegasta fjölskyldumunstur sem um getur, geta hreinlega gleymt því.  

TIL BAKA